Gà bị sưng mặt sưng mắt có thể liên quan đến va chạm, vết mổ cắn, dị vật, kích ứng từ môi trường hoặc bệnh đường hô hấp. Chỉ nhìn hiện tượng sưng chưa đủ để xác định nguyên nhân. Người nuôi nên kiểm tra theo thứ tự: sưng một hay hai bên, có dịch mắt hoặc dịch mũi không, có vết thương hay dị vật không và trong đàn có con nào xuất hiện dấu hiệu tương tự hay không.
Nếu gà khó thở, mắt tổn thương nặng, sưng lan nhanh, bỏ ăn hoặc nhiều con cùng mắc, cần liên hệ bác sĩ thú y sớm thay vì tự dùng thuốc.
Gà bị sưng mặt sưng mắt cần làm gì trước?
Ngay khi phát hiện gà sưng mí mắt hoặc gà sưng quanh mắt, hãy thực hiện các bước sau:
- Tách gà khỏi đàn: Đưa gà sang khu riêng sạch, khô, thông thoáng nhưng không bị gió lùa trực tiếp.
- Quan sát từ xa trước khi bắt: Kiểm tra nhịp thở, dáng đứng, khả năng mở mắt, mức độ tỉnh táo và phản ứng với thức ăn.
- Kiểm tra cả hai bên mặt: So sánh mắt trái với mắt phải để nhận biết sưng khu trú hay sưng đối xứng.
- Tìm dấu hiệu đi kèm: Chú ý dịch mũi, tiếng khò khè, hắt hơi, nước mắt, ghèn, vết xước, máu khô hoặc dấu mổ cắn.
- Kiểm tra các con còn lại: Xem trong đàn có gà chảy nước mắt, sưng mặt, khò khè hoặc giảm ăn hay không.
Không nên bóp mạnh vùng sưng, chọc khối phồng, cố kéo dị vật cắm sâu hoặc tự nhỏ thuốc mắt của người. Những thao tác này có thể làm tổn thương mắt nặng hơn và che lấp dấu hiệu cần thiết cho việc chẩn đoán.
Cây kiểm tra nguyên nhân theo biểu hiện
Bước 1: Gà sưng một bên hay hai bên?
| Biểu hiện | Khả năng cần nghĩ đến | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Chỉ sưng một bên | Va chạm, bị mổ, vết xước, dị vật hoặc viêm khu trú | Kiểm tra kỹ lông quanh mắt, mí mắt, da mặt và bên trong chuồng |
| Sưng cả hai bên | Kích ứng môi trường hoặc vấn đề hô hấp có tính toàn thân | Cách ly, kiểm tra dịch mũi, nhịp thở và các con cùng đàn |
| Ban đầu sưng một bên rồi lan sang bên còn lại | Tình trạng viêm đang tiến triển hoặc gà tiếp tục tiếp xúc với tác nhân gây kích ứng | Không tiếp tục theo dõi thụ động; nên xin tư vấn thú y |
Sưng một bên không đồng nghĩa chắc chắn là chấn thương, còn sưng hai bên cũng không đủ để kết luận là bệnh truyền nhiễm. Cần tiếp tục đối chiếu với các dấu hiệu dưới đây.
Bước 2: Có dịch mũi, hắt hơi hoặc khò khè không?
Nếu gà sưng mặt kèm chảy mũi, thở có tiếng, há mỏ thở hoặc hắt hơi, cần ưu tiên khả năng liên quan đến đường hô hấp. Một số bệnh hô hấp khác nhau có biểu hiện gần giống nhau nên không thể xác định chính xác chỉ qua quan sát bên ngoài.
Trong trường hợp này:
- Cách ly gà ngay và dùng riêng máng ăn, máng uống.
- Quan sát màu sắc, độ đặc và mùi bất thường của dịch nhưng không đưa mặt lại gần để ngửi.
- Kiểm tra chuồng có bụi, khí hôi, phân tích tụ, chất độn ẩm hoặc thông gió kém không.
- Theo dõi xem đàn có thêm con khò khè, chảy nước mắt hoặc giảm ăn hay không.
Người nuôi có thể áp dụng quy trình theo dõi và cách ly gà khò khè chảy mũi để hạn chế lây chéo trong khi chờ tư vấn chuyên môn.
Bước 3: Có vết thương, máu khô hoặc dấu mổ cắn không?
Gà chọi có thể bị thương quanh mắt do va vào cạnh chuồng, cựa, vật sắc hoặc xung đột với con khác. Hãy quan sát dưới ánh sáng rõ và tìm:
- Lông quanh mắt bị dính máu hoặc rụng thành mảng.
- Vết rách ở mí mắt, da mặt hay mào.
- Dấu chọc nhỏ, vảy máu hoặc bầm tím.
- Mắt nhắm chặt sau khi vận động, xổ hoặc tiếp xúc với gà khác.
Nếu có vết thương nông ngoài da, giữ khu vực sạch và ngăn gà tự cào. Nếu mí mắt rách, chảy máu không dừng, nhãn cầu đổi màu hoặc gà không mở được mắt, cần khám thú y. Không đổ cồn, oxy già đậm đặc hay dung dịch sát khuẩn mạnh trực tiếp vào mắt.
Nếu trong đàn thường xảy ra xô xát, cách bố trí không gian và mật độ nuôi cũng cần được xem xét tương tự quy trình kiểm tra khi gà mổ cắn nhau.
Bước 4: Có dị vật nhìn thấy được không?
Bụi, mảnh chất độn, hạt cát hoặc vật liệu nhỏ có thể mắc ở mí mắt và làm gà chảy nước mắt liên tục. Dấu hiệu gợi ý gồm chớp mắt nhiều, dùng chân cào mặt, chỉ nhắm một mắt và nước mắt trong.
Nếu chỉ thấy hạt bụi hoặc mảnh vụn nằm nông, có thể rửa nhẹ bằng nước muối sinh lý vô trùng 0,9%. Không dùng nhíp chạm vào bề mặt mắt. Không tự lấy dị vật đang cắm, mắc sâu hoặc khiến mắt chảy máu; trường hợp này cần bác sĩ thú y xử lý.
Bước 5: Có dấu hiệu lây trong đàn không?
Hãy kiểm tra toàn đàn vào cùng một thời điểm. Tình trạng cần nghi ngờ có khả năng lây khi:
- Nhiều con bắt đầu chảy nước mắt, sưng mí hoặc có dịch mũi.
- Các con xuất hiện triệu chứng nối tiếp nhau.
- Gà giảm ăn, ủ rũ hoặc tụ lại dù điều kiện thời tiết không thay đổi rõ rệt.
- Có tiếng thở bất thường ở nhiều vị trí trong chuồng.
- Sức khỏe đàn suy giảm nhanh hoặc xuất hiện chết bất thường.
Khi gà đồng thời giảm ăn và kém linh hoạt, nên thực hiện thêm bước kiểm tra gà bỏ ăn ủ rũ, nhưng không vì thế mà trì hoãn việc liên hệ thú y nếu tình trạng đang lan rộng.
Cách ly gà bệnh để hạn chế lây lan
Cách ly đúng không chỉ là nhốt gà sang một lồng đặt sát đàn. Khu cách ly nên tách khỏi luồng đi lại và hạn chế dùng chung không khí, dụng cụ nếu điều kiện chăn nuôi cho phép.
- Chăm đàn khỏe trước, chăm gà đang cách ly sau.
- Dùng riêng máng ăn, máng nước, khăn lau và dụng cụ vệ sinh.
- Đeo găng khi xử lý dịch mắt, dịch mũi hoặc vết thương; rửa tay sau khi tiếp xúc.
- Thay hoặc làm sạch giày dép, dụng cụ trước khi quay lại khu nuôi chính.
- Thu gom khăn, gạc đã dùng vào túi riêng và không tái sử dụng.
- Không chuyển bán, ghép đàn hoặc đưa gà đi tập luyện khi chưa rõ nguyên nhân.
Nếu nhiều con cùng bệnh, có biểu hiện hô hấp nặng hoặc chết bất thường, cần báo cho thú y địa phương để được hướng dẫn lấy mẫu, xử lý đàn và vệ sinh khu nuôi phù hợp. Không tự vận chuyển gà bệnh sang nơi khác.
Cách vệ sinh mắt gà an toàn
Vệ sinh chỉ có tác dụng loại bỏ dịch và chất bẩn bên ngoài; đây không phải là phương pháp điều trị mọi nguyên nhân gây sưng mắt.
Chuẩn bị
- Nước muối sinh lý vô trùng 0,9% còn hạn sử dụng.
- Gạc sạch, mềm và không để lại xơ.
- Găng tay sạch.
- Khăn riêng để giữ gà nếu cần.
Không nên tự pha nước muối để rửa mắt vì nồng độ và độ sạch khó kiểm soát. Tránh dùng nước lá, chanh, cồn, oxy già, thuốc sát khuẩn đậm đặc hoặc dung dịch không ghi rõ dùng được cho mắt.
Cách thực hiện
- Giữ gà nhẹ nhàng, không ép ngực khiến gà khó thở.
- Nếu ghèn khô bám ngoài mí, thấm gạc bằng nước muối sinh lý rồi áp nhẹ để làm mềm.
- Lau từ vùng sạch ra vùng bẩn, mỗi lượt dùng một mặt gạc mới.
- Có thể nhỏ hoặc rửa nhẹ để cuốn trôi bụi nằm nông; không để đầu chai chạm vào mắt hay lông.
- Dùng gạc riêng cho từng mắt và từng con gà.
- Dừng thao tác nếu gà đau nhiều, mắt chảy máu, bề mặt mắt có đốm đục hoặc nghi có vật cắm sâu.
Sau vệ sinh, giữ gà ở nơi ít bụi và theo dõi khả năng mở mắt. Không băng kín mắt nếu chưa có chỉ định thú y, vì băng sai cách có thể giữ ẩm và làm khó quan sát diễn biến.
Có nên tự dùng thuốc nhỏ mắt hoặc kháng sinh?
Không nên tự chọn kháng sinh, thuốc nhỏ chứa corticoid hoặc thuốc mắt của người khi chưa xác định nguyên nhân. Thuốc không phù hợp có thể làm tổn thương giác mạc nặng hơn, tạo khó khăn cho chẩn đoán hoặc dẫn đến sử dụng kháng sinh không hợp lý.
Bác sĩ thú y cần dựa trên tổn thương tại mắt, dấu hiệu hô hấp, tình trạng toàn đàn và đôi khi cả xét nghiệm để quyết định có cần thuốc hay không. Nếu đã được kê thuốc, hãy dùng đúng loại, đường dùng, thời gian và hướng dẫn về an toàn thực phẩm do người có chuyên môn cung cấp.
Khi nào cần đưa gà đi khám thú y sớm?
Nên liên hệ bác sĩ thú y sớm nếu có một trong các biểu hiện sau:
- Gà há mỏ thở, thở gắng sức, tím tái hoặc đứng không vững.
- Mắt đục, lồi, chảy máu, biến dạng hoặc nghi nhãn cầu bị thủng.
- Mí mắt sưng kín hoàn toàn hoặc vùng sưng lan nhanh ra mặt và đầu.
- Dịch mắt hay dịch mũi đặc, có mùi bất thường hoặc tái xuất hiện liên tục.
- Gà bỏ ăn, không uống, ủ rũ rõ rệt hoặc suy yếu nhanh.
- Có dị vật cắm sâu, vết rách mí mắt hoặc vết thương do cựa và vật sắc.
- Nhiều con cùng xuất hiện triệu chứng trong thời gian gần nhau.
- Đàn có hiện tượng chết bất thường, dấu thần kinh hoặc suy hô hấp.
- Vệ sinh và loại bỏ tác nhân kích ứng nhưng tình trạng không cải thiện hoặc tiếp tục nặng lên.
Không nên chờ mắt tự xẹp khi gà đã có dấu hiệu hô hấp hay toàn thân. Việc khám sớm giúp phân biệt tổn thương tại chỗ với bệnh có nguy cơ ảnh hưởng cả đàn.
Theo dõi sau xử lý và phòng tái phát
Mỗi ngày, nên ghi lại bên mắt bị sưng, mức độ mở mắt, loại dịch, tình trạng ăn uống, tiếng thở và số con có biểu hiện tương tự. Việc dùng sổ theo dõi sức khỏe đàn gà giúp nhận ra triệu chứng đang giảm, tăng hay lan sang con khác thay vì chỉ dựa vào trí nhớ.
Để giảm nguy cơ tái phát:
- Giữ chuồng khô, giảm bụi và bảo đảm thông thoáng nhưng tránh gió lùa trực tiếp.
- Thay chất độn bị ướt, dọn phân và xử lý nguồn nước rò rỉ.
- Bo hoặc loại bỏ cạnh sắc, dây thép và vật có thể làm gà bị thương ở mặt.
- Bố trí đủ không gian, máng ăn và máng uống để hạn chế tranh chấp.
- Cách ly gà mới hoặc gà vừa trở về từ nơi khác trước khi nhập đàn.
- Không dùng chung khăn lau mắt, chai thuốc hoặc dụng cụ giữa các con.
- Quan sát mắt, mũi và nhịp thở trong lần chăm sóc hằng ngày.
Tóm lại, với gà bị sưng mặt sưng mắt, điểm quan trọng nhất là phân biệt sưng một hay hai bên, kiểm tra dịch hô hấp, vết thương, dị vật và dấu hiệu lây trong đàn. Vệ sinh mắt nhẹ nhàng và cách ly đúng giúp giảm rủi ro, nhưng không thay thế việc khám thú y khi mắt tổn thương nặng, gà khó thở, bỏ ăn hoặc nhiều con cùng mắc.
